Satranç oyununun hamle hamle yazılmasına notasyon denir. Satrançta notasyon tutulması geçmişte oynanmış olan oyunları günümüze aktardığı gibi günümüzde oynanan oyunları da geleceğe taşımamıza neden olur. Hamlelerin kaydedilmesi olan notasyon olmasaydı, satranç teorisinden söz etmek mümkün olmazdı. Notasyon özel olarak hazırlanmış notasyon kağıtlarına yazılır.

Satrançta oyunların nasıl yazıldığını ve nasıl okunduğunu bilmek bazı yararlar sağlar. Turnuvalarda oyunların yazılması yani notasyon tutulması zorunludur. İlerlemek için kitap ve dergilerde yayınlanan bilgileri ve oyunları izlemek gerekir. Her oyuncu kendi oyunlarını zaman zaman inceleyerek hatalarını öğrenmelidir.

Biz burada Uluslar arası Satranç Federasyonunun (FIDE) 1977 yılında Ocak 1981 ‘ den geçerli olmak üzere kabul ettiği ve Türkiye Satranç Federasyonunun yayınladığı kitaplarda uyguladığı notasyon bilgilerine yer vereceğiz.

Notasyon tutulurken aşağıda göreceğimiz gibi bazı kısaltmalar kullanılmaktadır.

Satrançta hamleri kaydetmek için işte bu cebirsel notasyonu kullanırız. Günümüzde kullandığımız kısaltılmış notasyon maçları yazmak ve incelemek için oldukça elverişlidir. Aşağıda notasyon için gerekli bilgiler yer alıyor.

Satranç tahtası 8 yatay ve 8 düşey sıradan oluşur. Yataylar 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8'e kadar numaralandırılır. Düşeyler de a, b, c, d, e, f, g, h şeklinde isimlendirilir.

Yukarıdaki diyagramda a, b, c, d, e, f, g, h, harflerinden oluşan 8 dikey ile, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8 sayıları ile belirtilen 8 yatayın kesişmesi sonucu 64 kareden oluşan bir tahta görülmektedir. Her kareye önce harf sonra sayı olmak üzere bir harf ve rakamdan oluşan bir isim verilmiştir.  Örneğin; 5 sayısı ile e harfinin kesiştiği karenin adı: e5’tir. Bunun gibi diyagramdaki 64 karenin ayrı ayrı adları oluşmuştur. a1, b2, h8 gibi. Kare isimlerinde önce harf sonra sayı belirtilmelidir.

Şimdi satranç taşlarının notasyondaki kısaltmalarını görelim.

Şah = K, Vezir = Q, Kale = R, Fil = B, At = N harfleri kullanılarak belirtilir.Yine burada piyonlar için herhangi bir kısaltma yapılmaz, sadece gittikleri karenin adı yazılır veya bir taşı alacaksa bulunduğu karenin harfi x işareti ve alınan taşın bulunduğu karenin adı yazılır. Örneğin; d3 karesinde bulunan bir piyon e4 karesindeki bir taşı alıyorsa dxe4 şeklinde yazılır.

           Taş yerken, alan taşın ismi ile gidilen yerin arasına x işareti konulur.
           Vxd3: Vezir d3 karesine gitmiştir ve oradaki bir taşı yemiştir.

 

Bu hamleleri yaptığımızda aşağıdaki diyagramda gösterilen konuma gelmiş olmalıyız.

1. d4 Af6 2. c4 e6 3. Af3 Fb4+ 4. Abd2 b6 5. a3 Fxd2+ 6. Fxd2 Fb7 7. b4 d6 8. Fg5 Abd7 9. e3 Ve7 10. Fe2 O-O-O 11. O-O Khf8 =

Bu hamleleri yaptığınızda aşağıdaki konuma ulaşmış olmalısınız.

 

 

Burada dikkat edilecek husus her bir oyuncunun yaptığı hamle yarım hamle kabul edilir Yani her iki oyuncunun birer  hamlesiyle bir hamle tamamlanmış oluır. Yukarıdaki diyagramda her bir oyuncu 11 hamle yapmıştır.

 

Şimdide oynanmış bir oyunun notasyonuyla birlikte analizi. Notasyon bilinmeden bu analizi anlamak mümkün olmaz. İşte notasyon sayesinde bu tür analizlerden yararlanabiliriz.

Kasparov,G - DEEP JUNIOR
1.d4 d5 2.c4 c6 3.Ac3 Af6 4.e3 e6 5.Af3 Abd7 6.Vc2 Fd6 7.g4 Vezir piyonu açılışları içinde beklenmedik bir hamle 7...dxc4 Kitap hamlesi .8.Fxc4 b6 Oyuncular açılış kitabından çıkıyorlar, bu hamle büyük ihtimalle en iyi hamle değil . Bu hamle hazırlıklar sırasında dikkate alınmamıştı ve Junior şimdi açılış kitabı dışında rastgele oynuyor 9.e4 e5 Junior bu hamle için 25 dakika düşündü. Ekran siyahlaşınca ufak bir panik yaşandı. Tam bilgisayarı yeniden başlatırken birisi ekran koruyucunun devreye girmiş olabileceğini belirtti. Deep Junior bu pozisyondan hiç hoşlanmadı. Bu pozisyon için yaklaşık 0.70 puan verdi ve bu hiçbir zaman iyileşmedi. Fb7 alternatifi oldukça büyük karmaşıklıklar doğurur. Junior çok fazla zaman harcadı ama ilginç c5 hamlesini dikkate almadı. 10.g5 Ah5 11.Fe3 O-O 12.O-O-O Vc7 13.d5 Kasparov bu hamle için yarım saat harcadı.13...b5 tam bir Junior hamlesi. Tavsiye edilen devam yolu: c5 Junior, tarafından kayba gittiği gösterildi [13...Bb7 14.dxc6 Bxc6 15.Nb5 Bxb5 16.Bxb5 Nc5 17.b4 Ne6 18.Qxc7 Bxc7 (or Nxc7) siyah için daha iyi olabilir, ama çok fazla değil ve vezirlerin tahtada olmadığını düşünürsek çok fazla pratik şans yok]14.dxc6 bxc4 15.Ab5 Vxc6 16.Axd6 Fb7 Deep Junior bu hamle için 35 dakika harcadı. Bir turnuvada harcadığı en fazla zaman! Nedeni tabiki vaziyetin kötüleşmesi 17.Vc3 Kae8 Göründüğü gibi bu umutsuzluk hamlesi değil. e5i kaybetmektense Deep Junior değişim karşılığında insiyatifi veriyor. 18.Axe8 Kxe8 19.Khe1 Vb5 20.Ad2 Kc8 21.Sb1 Af8 22.Sa1 Ag6 Yetersiz ve çok geç. Junior ın bu denemeleri birşey kazandırmıyor. Kasparov'un bu partiyi ele alışı oldukça etkileyici.Bu basit bir tekniğin oldukça üzerinde ve bahse girerim ki birçok büyükusta bunu başaramazdı. 23.Kc1 Fa6 24.b3 Çöküş. Junior değişimi kaybediyor ve kötü bir pozisyona razı oluyor.24...cxb3 25.Vxb3 Ka8 26.Vxb5 Fxb5 27.Kc7 Siyah terk eder
1-0

Aşağıda bir notasyon kağıdı görüyorsunuz. Şimdi bir uygulama yaparak yukarıdaki Kasparov,G – DEEP JUNIOR oyonunu bu notasyon kağıdına aktaralım. Hayali bir

 turnuva kağıdı olarak bu notasyon kağıdını dolduruyoruz.

 

 

Satranç oyununu cazip kılan etkenlerden biri de satrançta birbirinden farklı 6 taşın bulunması ve farklı olan her figüründe değişik hareket yeteneğine sahip olmasıdır. Taşların ve hareketlerinin birbirine benzememesi satranç taşları arasında bir güç sıralaması yapılmasını zorunlu kılmıştır.

 

Satranç tahtasında bulunan 6 taşın güçleri de birbirinden farklıdır. Her taşın etkinliğini ifade eden bir gücü vardır. Gücü en az olan piyona bir puan verilerek yapılan kuvvet sıralamasına göre;

 

 

1.Satranç, Dr.Olgun Kulaç,

2.Satrancın Esasları, J:R:Capablanca,

3.Agresif Satranç, GM Larry Christiansen,

 

 

 

Hazırlayan: Haci YILMAZ TSF Şanlıurfa İl Temsilcisi

 

http://sanliurfa.tsf.org.tr - sanliurfa@tsf.org.tr